Πέμπτη, Απριλίου 30, 2009

Ο Μίκης Θεοδωράκης για τον Γιάννη Ρίτσο




Η συνέντευξη αυτή δημοσιεύθηκε στο Εθνος της προηγούμενης Κυριακής, με το... κανονικό μου όνομα. Θεωρώ ότι έχει ενδιαφέρον και την αναπαράγω για την επέτειο του ποιητή.


Οι δικτάτορες προσπάθησαν να βάλουν ανάμεσά τους τα τανκς τους, αλλά τίποτα δεν κατάφεραν. Μεσούσης της χούντας, τα «Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» του Γιάννη Ρίτσου έφτασαν στον Μίκη Θεοδωράκη, μελοποιήθηκαν, και έγιναν τραγούδια αντίστασης. Δεν ήταν άλλωστε η πρώτη φορά που συναντήθηκαν κάτω από δύσκολες συνθήκες η τέχνη του ποιητή και του συνθέτη. Η φιλία τους, μια από τις δυνατότερες σχέσεις ζωής και για τους δυο τους, δενόταν ακόμα πιο σφικτά κάθε φορά που η πατρίδα περνούσε δοκιμασίες.
Πού στηρίζεται μια τέτοια αμοιβαία αγάπη; Σε πολλά, οπωσδήποτε, και βεβαίως και στην ιδεολογική ταυτότητα. Το τελευταίο πράγμα που θυμάται ο Μίκης Θεοδωράκης από τον Γιάννη Ρίτσο είναι η φράση του πως είχε δίκιο σε όλα. Ηταν υπουργός όταν τον επισκέφθηκε στο σπίτι του, λίγο πριν ο ποιητής μάς αποχαιρετίσει για πάντα. «Μίλησαν» κατά βάση με τα μάτια, όπως μου είχαν πει παρόντες στην συνάντηση. Δεν είχαν ανάγκη άλλης συνεννόησης. Ηταν και οι καιροί πικροί, ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» διαλυόταν. «Για ανθρώπους σαν κι εμάς ήταν πραγματικά μια μεγάλη δοκιμασία. Η κατάρρευση ενός κόσμου ολόκληρου» θυμάται σήμερα ο Μίκης Θεοδωράκης.
Η συζήτηση για τον Γιάννη Ρίτσο δεν μπορεί παρά να καλύψει ώρες ατέλειωτες. Μονάχα η φυσική κόπωση μπορεί να οδηγήσει στο τέλος της. Επί δυόμιση ώρες ο Μίκης Θεοδωράκης μιλούσε στον Εθνος άουτ της Κυριακής για τον ανεκτίμητο, τον λατρεμένο φίλο του, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννησή του (Πρωτομαγιά του 1909). Ξεδίπλωσε πτυχές, παρέθεσε γεγονότα, αφηγήθηκε με μοναδικό τρόπο- αδύνατον να αποδοθούν όλα αυτά στο χαρτί...


Η ποίησή του Ρ. πυλώνας στη γέφυρα του Θ.


-Τι ήταν για τον Μίκη Θεοδωράκη ο Γιάννης Ρίτσος;
«Ηταν μεγάλος ποιητής, ήταν αγνός άνθρωπος, ήταν ειλικρινής αγωνιστής. Ο Επιτάφιος, η Ρωμιοσύνη, Οι γειτονιές του κόσμου, Η εβδομη συμφωνία (εαρινή), είναι ακριβώς οι πυλώνες στη γέφυρα της δημιουργίας μου. Είναι μεγάλη υπόθεση να έχεις να κάνεις με ένα μεγάλο ποιητή. Ο οποίος να είναι και ομοϊδεάτης 100%. Που θαυμάζεις από κάθε άποψη. Και την ανθρώπινη, και την κομματική και την ιδεολογική»

Η γνωριμία τους... δεν ήταν γνωριμία. Πρώτος ο Μίκης, έφηβος στην Τρίπολη, ανακάλυψε την ποίηση του Ρίτσου. Στην Κατοχή, μια παρέα μαθητών και σπουδαστών συνομιλούσε με τον Ευάγγελο Παπανούτσο, δεχόταν τις διδαχές του, τις συμβουλές του. «Ηταν μια σχολή σαν την Ακαδημία Πλάτωνος». Ταυτοχρόνως τα νεαρά παιδιά έψαχναν τα καινούργια ρεύματα, τις νέες δημιουργίες.
«Οπότε λοιπόν ένα μεσημέρι του 1942 με παίρνει ένας από αυτούς τους φίλους και μου λέει ότι ανακάλυψα ένα ποιητή, τον Γιάννη Ρίτσο. Είναι καταπληκτικός. Λέω διάβασε να ακούσω. Και μου διαβάζει απνευστί όλη την Εαρινή Συμφωνία από το τηλέφωνο. Του λέω έλα εδώ. Το λέμε και στην άλλη παρέα, πέντε- έξι ήμαστε, έρχονται σπίτι μου και ξανά ανάγνωση. Το μάθαμε απέξω και ψάχναμε και για άλλα του Ρίτσου. Βρήκαμε Το Τραγούδι της αδερφής μου, για το οποίο ο Παλαμάς είχε πει να παραμερίσουμε για να περάσεις και τρελαθήκαμε. Μετά, το Εμβατήριο του Ωκεανού.
Τότε είχαμε τη συνήθεια να απαγγέλλονται τα ποιήματα. Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου ήτανε το μεγάλο σουξέ μας. Είχα γράψει κι εγώ ορισμένα τραγούδια και μουσική δωματίου. Ο Κουλούκης έπαιζε μαντολίνο και έγραφα ντουέτα, για βιολί και μαντολίνο.
Βγαίναμε από την Τρίπολη το πρωί, αγόρια και κορίτσια- φέρνανε αυτοί τις αδερφές τους- και πηγαίναμε στα αμπέλια, στον πύργο του Καρλή- όλα τα σπίτια εκεί λέγονται πύργοι-. Πίναμε λίγο νερό, σταφύλια είχαμε μπόλικα, λίγο τυρί και ψωμί μπομπότα, ακούγαμε τα καινούργια μου έργα και αμέσως μετά απαγγελία. Είχε ένα μεγάλο βράχο που ήταν ένα πλατό, σαν σκηνή. Και ανέβαινε κάποιος στο βράχο και απήγγειλε. Σιγά- σιγά ο βράχος ονομάστηκε ο Βράχος του Ρίτσου. Φυσικά διαβάζαμε και Παλαμά, Μαβίλη, Εφταλιώτη, Πορφύρα, Χατζόπουλο. Ετσι αρχίσαμε ένα είδος λατρείας προς τον Ρίτσο, χωρίς να τον ξέρουμε. Ξέραμε μονάχα αυτά τα τρία έργα. Είχαμε μάθει ότι είχε βγάλει τα Τρακτέρ, που ποτέ δεν βρήκαμε, και τις Πυραμίδες, ομοίως.»
Ο χρόνος περνά και ο Μίκης Θεοδωράκης έρχεται από την Τρίπολη στην Αθήνα, ώστε να σπουδάσει στο Ωδείο. Ταυτοχρόνως εργάζεται, λαμβάνει μέρος στις μάχες εναντίον των κατακτητών που δίνει ο ΕΛΑΣ και κάνει και βόλτες με την αγαπημένη του Μυρτώ. Δεν έχει καιρό, πια, να ψάχνει για καινούργια έργα. Ερχεται όμως η απελευθέρωση, τα Δεκεμβριανά, η συμφωνία της Βράκιζας και το μικρό διάλειμμα μέχρι τον εμφύλιο- 1945 και 46. Η ΕΠΟΝ, αντιστασιακή οργάνωση της νεολαίας, αγαπά τον πολιτισμό. Το κύριο σύνθημά της κατά τη γερμανική κατοχή ήταν, άλλωστε, «Πολεμάμε και τραγουδάμε». Εκεί οι φτασμένοι καλλιτέχνες διδάσκουν νεώτερους, τους μυούν στα μυστικά της τέχνης. Εκεί ο Μίκης συναντά επιτέλους τον Ρίτσο:

Ο Θεός τους


«Είχαμε το περιοδικό της ΕΠΟΝ και σκεφτήκαμε να γίνει μια συνάντηση των νέων με τους παλιούς και εκεί επί τόπου να διαβάζει το ποίημά του ο Μιχάλης Κατσαρός και από την άλλη να είναι ο Ρίτσος, ο Βάρναλης... Ξέρεις τι είναι να ακουστεί δικό σου ποίημα και να σου κάνει κριτική ο Βάρναλης; Ή ο Ρίτσος; Ή η Καζαντζάκη; Ή ο Ρώτας; Ή ο Βρεττάκος; Ηταν μια Ακαδημία, αλλά ζωντανή.
Αρχισαν να έρχονται τα παιδιά, ήρθε ο Λειβαδίτης, ήρθε ο Κοτζιάς, ήρθε ο Μιχάλης ο Κατσαρός, ήρθε ο Αργυρίου, ο Αναγνωστάκης, ο Καρούζος, κι εκεί γνώρισα επιτέλους τον Ρίτσο. Του είπα αμέσω για την παρέα της Τρίπολης και τον Βράχο. Του λέω για μας είστε ένας Θεός. Του έκανε μεγάλη ευχαρίστηση. Μου λέει δεν το περίμενα.»

Ακολουθεί ο εμφύλιος, οι συλλήψεις, οι εκτοπίσεις. Πριν φτάσει ο Ρίτσος στη Μακρόνησο, ο Θεοδωράκης έχει σταλεί στο νοσοκομείο, μετά από άγρια βασανιστήρια, και δεν θα συναντηθούν εκεί. Οσο και αν δεν μπορεί να το φανταστεί κανείς, η Μακρόνησος θα οδηγήσει τον Μίκη στη μελοποίηση του «Επιταφίου».
Είναι 1958, ο Μίκης Θεοδωράκης βρίσκεται στο Παρίσι. Ο Ρίτσος «χωρίς να έχουμε άλλη σχέση εκτός από αυτή της ΕΠΟΝ, μου στέλνει όλα του τα βιβλία. Και στον ‘Επιτάφιο’ είχε αυτό: το βιβλίο τούτο το έκαψαν στους στύλους του Ολυμπίου Διός. Και ήταν ακριβώς η εποχή που εγώ πήγα έξω στο Παρίσι, ελεύθερος πρώτη φορά, αλλά καθόμουν μόνος στο δωμάτιο όπου μέναμε- η Μυρτώ σπούδαζε στο νοσοκομείο- μπήκε η Μακρόνησος μέσα μου. Και ο μόνος τρόπος για να την πολεμάω ήταν να γράφω μουσική.»
Λίγο πριν από τις εκλογές του 58, μια ομάδα αριστερών στο Παρίσι οργανώνει μια σύναξη για ενίσχυση, έστω και συμβολική, της ΕΔΑ, στο σπίτι των Θεοδωράκηδων. «Μου λέει η Μυρτώ πάμε να ψωνίσουμε για το βράδυ. Πάμε στις Αλ, στην αγορά. Πήρα και τον ‘Επιτάφιο’ μαζί. Τι το θέλεις το βιβλίο μου λέει η Μυρτώ, λέω δεν μπορώ να έρθω μαζί σου, πρέπει κάποιος να μείνει στο αυτοκίνητο. Κάθομαι λοιπόν στο τιμόνι και περιμένω. Μια βροχή... Βγάζω το βιβλίο και χωρίς να το πολυσκεφτώ, λες και έπρεπε να γίνει αυτό, χαράζω πεντάγραμμο και αρχίζω να γράφω μουσική. Μελοποιώ και τα είκοσι...»

-Αυτό το βιβλίο έχει χαθεί...

«...το είχε ο Φίλιππος ο Ηλιού και κάποτε το γύρεψα και μου είπε ότι το κρατάει για τ’ αρχείο του. Εκεί πρέπει να είναι.»

Δεν είναι της αξίας σου...



Ο Μάνος Χατζιδάκις είναι φίλος από την ΕΠΟΝ ήδη. Ο Μίκης τον συναντά στην Αθήνα. «Τον ρωτάω δειλά σου έστειλα κάτι τραγούδια από τον ‘Επιτάφιο» τα κοίταξες; Και μου λέει επί λέξει , καλύτερα να τα ξεχάσουμε αυτά. Δεν είναι της αξίας σου. Εσύ πρέπει να γράφεις συμφωνική μουσική. Δεν είναι αντάξιά σου. Λέω κι εγώ, δεν αξίζουν, τελείωσε.»
Ο Βύρων Σάμιος και ο Δ. Νικολαΐδης έχουν, όμως, άλλη γνώμη και από μια μαγνητοταινία, βάζουν κόσμο να το ακούσει σε ιδιωτικές ακροάσεις. Ο ενθουσιασμός είναι τεράστιος. Μετά από ένα περιστατικό με τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίμη Δεσποτίδη, ο Μίκης αποφασίζει να φανερώσει στον δεύτερο πως έχει γράψει τραγούδια. Εκείνος τα ακούει, στέκεται ιδιαίτερα στο «Μέρα Μαγιού μού μίσεψες» και στη συνέχεια όλα παίρνουν το δρόμο τους. Οι δύο εκτελέσεις, μία με τη Νάνα Μούσχουρη και μία με τον Μπιθικώτση, ο θρίαμβος, το πέρασμα του έργου στα χείλη του λαού. Επαληθεύεται πλήρως ο Δεσποτίδης: «Ο Ρίτσος είναι κομμουνιστής. Εσύ κομμουνιστής» είχε πει στον Θεοδωράκη. «Θα περάσουν από τη λογοκρισία; Θα τα πας, πάντως. Και αν κάνουν το λάθος και επιτρέψουν να βγουν αυτά τα τραγούδια, τότε θα ανάψουμε την Ελλάδα σαν ένα ξερόχορτο.»

Η πρόσκληση... των πνευμάτων

Μετά από οκτώ χρόνια ακόμη, το 1966, θα έρθει η «Ρωμιοσύνη» μετά από ένα, ακόμη, «δύσκολο» περιστατικό: ανήμερα των Φώτων, η χωροφυλακή και το παρακράτος δέρνει ανηλεώς τους Αριστερούς κατά την τελετή αγιασμού των υδάτων, στον Πειραιά. Ο Μίκης κλείνεται αιμόφυρτος στο γραφείο του, για να μη τον δουν τα παιδιά του, και προσπαθεί να συνέλθει. Μπροστά του είναι η «Ρωμιοσύνη». Του την έχουν στείλει σύζυγοι πολιτικών κρατουμένων, για να τη μελοποιήσει. Οπως και στον «Επιτάφιο», η μελοποίηση γίνεται απνευστί.
Μέσα στο 1966, η «Ρωμιοσύνη» παρουσιάζεται στο γήπεδο της ΑΕΚ, στη Νέα Φιλαδέλφεια- είναι η πρώτη λαϊκή συναυλία σε γήπεδο. Ο ποιητής και ο συνθέτης, με τις συζύγους τους, βρίσκονται σε έναν άδειο χώρο. Το «κράτος» έχει σταματήσει τους συρμούς του τραίνου εγκλωβίζοντας τον κόσμο μέσα στις σήραγγες.
«Βλέπαμε απέξω γυναίκες με μαύρα, αγωνιστών που περίμεναν στα καφενεία για να μπούνε μέσα. Μπαίνουμε, πάνω κάτω στ’ αποδυτήρια, βγαίνουμε να δούμε, στο στάδιο 100- 200 άνθρωποι. Περνάει η ώρα, ακούμε φασαρία, ξαναβγαίνω, είχαν γίνει 500. Ξαναβγαίνουμε, 800. περιμέναμε 20.000. Λέω Γιάννη να βγούμε έξω και να καλέσουμε τα πνεύματα. Μου λέει τρελάθηκες; Λέω άκου που σου λέω. Αφήνουμε τις γυναίκες μας μέσα, βγαίνουμε κι αρχίζω: λαέ, μεγάλε λαέ, ελληνικέ λαέ. Λέω πέστο κι εσύ. Το λέει κι ο Γιάννης. Κι ω του θαύματος, άρχισε να γεμίζει το στάδιο. Είκοσι χιλιάδες ήρθανε. Λες και έγινε θαύμα.»

14 σχόλια:

pink floyd είπε...

Αγγελική συγχαρητήρια για τη συνέντευξη και σ' ευχαριστούμε πολύ για την ανάρτηση!
Καλή δύναμη σε ό,τι κάνεις και Καλή Πρωτομαγιά!

Side21 είπε...

Φυσικά και διάβασα
τη συνέντευξη !!!
Κατ' ευθεία το μάτι μου
στο ΕΘΝΟΣ ΑΟΥΤ ... το θέμα βλέπεις !!!
Σκέφτομαι να υπήρχαν οπτικοακουστικά
μέσα στη "Συνάντηση γιγάντων" !!!
Τρελαίνομαι με την ιδέα ότι ο "Επιτάφιος"
μελοποιήθηκε πάνω στο τιμόνι !!!
Ήδη έχω ανεβάσει ακόμα μια
ανάρτηση για το Γιάννη Ρίτσο ...
Αγγελική σου εύχομαι ΚΑΛΗ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ ...

Λίλα Τζέτζου είπε...

Ποταμός ο Θεοδωράκης, εξαιρετική η "ματιά" σου.

άφησέ με είπε...

Αγγελική μου, Συγχαρητήρια για τον αγώνα σου και ΚΑΛΗ ΕΠΙΤΥΧΙΑ!
Οι ιντερνετικοί φίλοι και όχι μόνο, έδωσαν τα ρέστα τους!
Μπράβο σε όλους!Του αξίζουν πολύ περισσότερα.
Έχεις σκυτάλη...
Εγώ, ότι πρόλαβα.
Μπράβο στην Νατάσσα για το μπάνερ. Δεν ήξερα πως να το πάρω. Άλλη στιγμή.
Καλόν Μήνα, σε όλους και Καλημέρα!
Καλώς έβαλες με λόγια την συνέντευξη και μπράβο σου (βεβαίως βεβαίως!Θεοδωράκης είναι Αυτός!)γιατί σκαναρισμένη θα την αδικούσα πολύ!
Δυστυχώς δεν πρόλαβα να κάνω όσο θα ήθελα...
Έτσι κι αλλιώς, εγώ τον γιορτάζω σταθερά! Φιλάκια, έφυγα!
Πόσο μάλλον εσύ, που όχι μόνο τον ήξερες, αλλά και τον μελέτησες...!
Καπνός! Άργησα!

Εαρινή Συμφωνία είπε...

Καλό μήνα,
Καλό Ρίτσο
Οοοοολα τα πρωινάδικα ασχολούνται με τα λουλούδια, άντε και με την Πρωτομαγιά. Με τον Ρίτσο κανείς (ίσως και καλύτερα)!
Pink floyd, side 21, ευχές και από εμένα και ευχαριστώ
Οπως ευχαριστώ τη Λίλα και την Κατερίνα- άφησέ με. Να είμαστε καλά.

Κάρβουνο είπε...

Αγγελικούλα, χαίρομαι πάντοτε όταν σε συναντώ... (συνήθως σε βρίσκω στις απεργίες κάτω από το πανό των δημοσιογράφων). Σήμερα ψάχνοντας κάποια στοιχεία για τον Ρίτσο, για να τα δημοσιεύσω στο δικό μου (φτωχό, προς το παρόν blog), σε συνάντησα μέσω ιντερνετ. Το ίδιο κάνει. Η ευχαρίστηση είναι η ίδια.
"Κωστάκης".

Εαρινή Συμφωνία είπε...

Κώστα μου, κάρβουνο αναμμένο, τι χαρά ήταν αυτή, να μας επισκεφτείς! Πώς βλέπει κανείς το μλπογκ σου;
(στα πανώ την επόμενη φορά, σήμερα...)

Πόλυ Χατζημανωλάκη είπε...

Αγγελική,

τώρα κατάλαβα ότι το μπάνερ μπορούμε να το "πάρουμε"!

:)

(αποθήκευση ως εικόνα, "άφησέ με" χωρίς να κάνεις κλικ πάνω του).

Το έβαλα λοιπόν κι εγώ στο μπλογκ μου, σαν παράσημο, από αυτά που είχε - φαίνεται - αδυναμία να φοράει ο ποιητής στις εκδηλώσεις.

Συγχαρητήρια και από μένα για την καταπληκτική συνέντευξη με το Θεοδωράκη και καλή δύναμη για παρακάτω...

Ειρήνη Λιβανού είπε...

Τι ωραία συνέντευξη, τι ωραία παρουσίαση! Μισός αιώνας ιστορίας, πνευματικής ανάτασης και δημιουργίας πέρασαν από μπροστά μας! Τι καταπληκτικές "συναντήσεις"...
Μελαγχολούμε, όταν αναλογιστούμε πόσο "λίγη" είναι η εποχή μας.
Σ' ευχαριστούμε πολύ για όλα.
Καλό μήνα.

Διονύσης Μάνεσης είπε...

Καλό μήνα, κοπέλα μας!

Ευτυχώς που δε στάθηκε στην εκτίμηση του Χατζιδάκι ο Μίκης και τα "προχώρησε" τα τραγούδια, ε;
( Αν και έκανε ΚΑΙ συμφωνική μουσική, ακούγοντάς τον , εν μέρει...) :-)

Σ'αφήνω τώρα, πάω να διαβάσω κανένα ιστολόγιο για..Ρίτσο:-)

Π.Κ. είπε...

Υποκλίνομαι στα μεγέθη τους! Θαυμάζω και απορώ έναντι της υπεραξίας του!

Δι' ευχών τους!

annboukou είπε...

θέλω όχι μόνο να σε συγχαρώ, αλλά και να σε ευχαριστήσω για το σημαντικό υλικό που προσφέρεις μέσα από το ιστολόγιό σου. Είμαι φιλόλογος και ασχολούμαι χρόνια με την τεχνολογία, εργάζομαι στο Πειραματικό Γυμνάσιο Ιωαννίνων και φέτος δοκίμασα με τους μαθητές μου την ασύγχρονη επικοινωνία για την παραγωγή δημιουργικού λόγου και έργου.Το blog μας "Δημιουργική Γραφή" στο http://annboukou.blogspot.com. Κατά την προετοιμασία του αφιερώματος στο Ρίτσο, το ιστολόγιό σου αποτέλεσε σπουδαία πηγή γα τους μαθητές μου. Για μένα και το βιβλίο σου, επίσης.

Εαρινή Συμφωνία είπε...

Ειρήνη Λιβανού, Διονύση Μάνεση, καλή επιτυχία... στις εξετάσεις!
Πόλυ μου, και anboukou, να είμαστε καλά. Ερχονται μερικές στιγμές που δεν ξέρετε πόσο χρειάζονται οι καλές κουβέντες. Τις έχεις ανάγκη, ώστε να σου θυμίζουν πως μερικές φορές οι άνθρωποι είναι άδικοι, εσύ όμως πρέπει να κάνεις ό,τι κι ο Ρίτσος: Να πεις, «η δουλειά μας, εμείς» και να συνεχίσεις. Αυτό προσπαθώ.
Π. Κ. αμήν. ευχαριστώ τόσο πολύ για την επίσκεψη!

Εαρινή Συμφωνία είπε...

«ΤΗ δουλειά μας, εμείς» βεβαίως.